Có một chú voi con bị bắt từ rừng hoang về sở thú. Người ta buộc chân nó bằng một sợi dây thừng nối với chiếc cọc gỗ cắm xuống đất. Những ngày đầu, nó vùng vẫy hết sức để thoát ra, nhưng sợi dây quá chắc, chiếc cọc quá vững so với sức của một con voi con. Sau hàng trăm lần thất bại, nó bỏ cuộc. Nó tin rằng mình sẽ không bao giờ thoát khỏi sợi dây đó.
Hai mươi năm sau, chú voi con ngày nào đã trở thành một con voi trưởng thành to lớn, khỏe mạnh, đủ sức bứt đứt cả gốc cây. Nhưng người ta vẫn chỉ buộc nó bằng đúng sợi dây thừng mảnh như trước. Và điều kỳ lạ là nó không hề cố gắng thoát ra nữa. Chỉ cần một cú hất nhẹ, sợi dây sẽ đứt. Nhưng nó không biết điều đó. Nó đã tin rằng mình bị trói, nên nó chấp nhận đứng yên.
Câu chuyện này được kể lại trong nhiều cuốn sách phát triển bản thân, dưới cái tên quen thuộc “sợi dây của chú voi”. Tôi đọc lại nó vào một buổi sáng và nhận ra: đây không chỉ là chuyện của loài voi. Đây là chuyện của rất nhiều người trưởng thành, trong đó có cả tôi ở một vài giai đoạn của cuộc đời.
Vì sao một sợi dây mảnh lại giữ được một con voi trưởng thành?
Trong tâm lý học, hiện tượng này gần với khái niệm “bất lực học được” (learned helplessness) mà nhà tâm lý học Martin Seligman mô tả từ cuối thập niên 1960. Khi một cá thể trải qua thất bại lặp đi lặp lại trong việc thoát khỏi một tình huống khó chịu, nó dần hình thành niềm tin rằng hành động của mình không tạo ra khác biệt. Niềm tin đó tồn tại ngay cả khi hoàn cảnh đã thay đổi hoàn toàn, ngay cả khi lối thoát đã ở ngay trước mặt. Voi không tính toán lại xác suất mỗi ngày. Con người cũng vậy. Chúng ta không đánh giá lại niềm tin cũ mỗi khi năng lực của mình lớn lên. Ta chỉ đơn giản là mang sợi dây của mười năm trước vào cuộc sống của hôm nay, và không buồn kiểm tra xem nó còn đủ sức giữ mình lại hay không.
Những “sợi dây vô hình” phổ biến nhất
Khác với con voi, sợi dây trói con người thường không hiện diện dưới dạng vật lý. Nó nằm trong những câu nói ta từng nghe, những lần thất bại ta từng trải, những giới hạn ta từng đặt ra cho chính mình khi còn non nớt hơn bây giờ rất nhiều.
Đó có thể là niềm tin “mình không có khiếu kinh doanh” sau một lần khởi nghiệp thất bại từ nhiều năm trước, trong khi hôm nay ta đã có kinh nghiệm, mối quan hệ và nguồn lực hoàn toàn khác. Đó có thể là nỗi sợ “nói trước đám đông” hình thành từ một lần bị chê cười thời đi học, dù giờ đây ta đã đủ trưởng thành để đứng vững trước những lời nhận xét. Đó cũng có thể là niềm tin âm thầm rằng “người như mình thì chỉ làm được đến đây thôi”, một giới hạn không ai áp đặt ngoài chính ta. Điểm chung của những sợi dây này là chúng được tạo ra ở một thời điểm ta còn yếu, còn thiếu nguồn lực, còn chưa đủ bản lĩnh để đối diện. Nhưng ta lại tiếp tục dùng chúng để đánh giá con người mình ở hiện tại, nơi năng lực đã khác đi rất nhiều.
Cái giá của việc không kiểm tra lại sợi dây
Rủi ro lớn nhất không phải là thất bại. Rủi ro lớn nhất là không bao giờ thử lại, vì đã mặc định kết quả từ trước. Rất nhiều người giỏi, có đủ điều kiện để bứt phá, vẫn chọn đứng yên trong vùng an toàn quen thuộc, chỉ vì một niềm tin hình thành từ rất lâu chưa từng được kiểm chứng lại. Điều đáng tiếc hơn cả là sợi dây này thường vô hình đến mức người mang nó không nhận ra sự tồn tại của nó. Nó không giống một rào cản rõ ràng để ta tìm cách vượt qua. Nó len vào bên trong, trở thành một phần của cách ta tự nói về chính mình: “chắc mình không hợp”, “chắc muộn rồi”, “chắc không đủ sức”. Những câu nói tưởng như khiêm tốn ấy, thực chất, chính là chiếc cọc gỗ giữ ta lại.
Khung hành động: kiểm tra lại sợi dây của chính mình
Xóa bỏ một niềm tin cố hữu không đến từ một khoảnh khắc “giác ngộ” duy nhất. Nó cần một quy trình rõ ràng, lặp lại được. Đây là cách tôi thường dùng để tự kiểm tra và khuyên những người xung quanh mình áp dụng:
Bước 1 — Gọi tên sợi dây. Viết ra rõ ràng niềm tin giới hạn đang chi phối một quyết định nào đó. Ví dụ: “mình không giỏi bán hàng”, “mình không có duyên với đầu tư”, “mình đã quá tuổi để bắt đầu lại”. Một niềm tin không được gọi tên sẽ tiếp tục điều khiển ta trong vô thức.
Bước 2 — Truy nguồn gốc. Niềm tin này hình thành từ sự kiện nào, ở thời điểm nào? Bao nhiêu năm đã trôi qua kể từ đó? Con người của hiện tại có còn giống hệt con người tại thời điểm sự kiện đó xảy ra không?
Bước 3 — Đối chiếu bằng chứng hiện tại. Liệt kê những nguồn lực, kỹ năng, mối quan hệ mà ta có ở hiện tại nhưng không có ở thời điểm hình thành niềm tin cũ. Đây chính là phần “sức mạnh của con voi trưởng thành” mà ta thường quên tính đến.
Bước 4 — Thử một bước nhỏ để kiểm chứng. Không cần hành động lớn ngay lập tức. Chỉ cần một bước đủ nhỏ để kiểm tra xem sợi dây có thật sự còn chắc như ta nghĩ hay không. Con voi chỉ cần lùi một bước để cảm nhận độ căng của sợi dây; ta cũng chỉ cần một hành động thử nghiệm nhỏ để có dữ liệu thực tế, thay vì tiếp tục phán đoán dựa trên ký ức cũ.
Bước 5 — Cập nhật niềm tin dựa trên kết quả mới. Nếu bước thử cho kết quả khác với dự đoán cũ, hãy chủ động thay thế niềm tin cũ bằng một niềm tin phản ánh đúng năng lực hiện tại. Đây là bước nhiều người bỏ qua nhất, vì việc giữ nguyên niềm tin cũ, dù sai, vẫn dễ chịu hơn việc phải viết lại câu chuyện về chính mình.
Không phải mọi giới hạn đều là ảo tưởng
Cần nói rõ một điều để tránh hiểu lầm: không phải giới hạn nào cũng là “sợi dây vô hình” cần phá bỏ. Có những giới hạn thật, đến từ nguồn lực, thời gian, hoặc quy luật khách quan, và việc tôn trọng chúng là cần thiết để ra quyết định tỉnh táo. Sự khác biệt nằm ở chỗ: giới hạn thật được xác nhận lại bằng dữ kiện hiện tại, còn sợi dây vô hình chỉ được xác nhận bằng ký ức của một thất bại đã cũ. Việc của mỗi người là phân biệt được đâu là giới hạn cần tôn trọng, đâu là sợi dây chỉ còn tồn tại trong đầu mình.
Câu hỏi để tự vấn
Nhìn lại chặng đường của mình, trong kinh doanh cũng như trong đời sống cá nhân, tôi tin rằng phần lớn chúng ta đều đang mang theo ít nhất một vài sợi dây như vậy: một niềm tin về bản thân được hình thành từ rất lâu, chưa từng được đưa ra kiểm chứng lại, dù năng lực và hoàn cảnh đã thay đổi hoàn toàn.
Câu hỏi đáng để dừng lại và suy ngẫm là: những niềm tin nào về chính mình mà bạn đang mặc định là đúng, chỉ vì chúng đã đúng trong quá khứ? Và nếu hôm nay bạn thử lùi một bước, liệu sợi dây đó có còn đủ sức giữ bạn lại, hay nó đã mục từ rất lâu rồi mà không ai buồn kiểm tra?
